در پژوهشهای دارویی و استخراج ترکیبات طبیعی طی سالهای ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، حلالهای یوتکتیک عمیق (Deep Eutectic Solvents · DES) و نوع طبیعی آنها (NADES) به عنوان جایگزین کمسمیت و زیستتخریبپذیر حلالهای آلی فرار (VOCs) مانند متانول، دیکلرومتان و هگزان مطرح شدهاند. بر خلاف حلالهای کلاسیک تکمولکولی، DES از برهمکنش پیوند هیدروژنی میان یک پذیرنده پیوند هیدروژنی (HBA) و یک دهنده پیوند هیدروژنی (HBD) شکل میگیرد و با افت چشمگیر نقطه ذوب، در دمای محیط به مایعی شفاف با فشار بخار نزدیک به صفر تبدیل میشود.
مکانیسم شیمیایی DES و طراحی ترکیب HBA : HBD
مخلوط یوتکتیک عمیق زمانی تشکیل میشود که دو یا چند ترکیب جامد با نسبت مولی دقیق کنار هم قرار گیرند و شبکه گسترده پیوند هیدروژنی مانع آرایش بلوری آنها شود. رایجترین پذیرنده پیوند هیدروژنی، کولین کلراید (Choline Chloride, ChCl) با نقطه ذوب 302 °C است که وقتی با دهندههایی نظیر گلیسرول (CAS 56-81-5)، اسید اگزالیک (CAS 144-62-7)، اسید سیتریک (CAS 77-92-9) یا اسید لاکتیک (CAS 50-21-5) ترکیب میشود، در دماهای پایینتر از دمای ذوب هر جزء مایع میماند.
جدول مقایسه ۶ فرمولاسیون پرکاربرد DES / NADES و خواص فیزیکی
در جدول زیر، مشخصات مولی، دمای یوتکتیک، رفتار ویسکوزیته و کاربردهای تخصصی ۶ ترکیب مرجع آورده شده است:
| ترکیب (HBA : HBD) | نسبت مولی | دمای یوتکتیک / ذوب | ویسکوزیته در دمای اتاق | کاربرد برجسته صنعتی و تحلیلی |
|---|---|---|---|---|
| کولین کلراید : گلیسرول (Glyceline) | 1 : 2 | ≈ -40 °C | ~376 cP (20–25 °C) | پایدار در سرما · استخراج پلیفنولها، الکتروشیمی و بیوکاتالیز |
| کولین کلراید : اسید اگزالیک (Oxaline) | 1 : 1 | ≈ 34 °C | بالا (کاهش سریع با حرارت/آب) | محیط اسیدی قوی · انحلال اکسیدهای فلزی و استخراج سلولز |
| کولین کلراید : اسید سیتریک | 1 : 1 | ≈ 69 °C (بیآب) | بسیار بالا (نیازمند سیستم Ternary) | گرید غذایی/دارویی · استخراج آنتوسیانین و فرمولاسیون API |
| کولین کلراید : اسید لاکتیک | 1 : 2 | مایع زیر 0 °C | متوسط (~170–250 cP) | پیشرو در فیتوشیمی · استخراج آلکالوئیدها و فلاونوئیدها |
| کولین کلراید : اوره (Reline) | 1 : 2 | ≈ 12 °C | ~750 cP (25 °C) | بستر واکنش · آبکاری فلزی، سنتز نانو و جذب CO₂ |
| بتائین : گلوکز : آب (NADES 1:1:1) | سه جزئی | مایع در 20 °C | کاهشیافته با آب ساختاری | حامل زیستسازگار · پایدارسازی مولکولهای حساس دارویی |
گلوگاه ویسکوزیته بالا و راهکارهای علمی جدید (2024–2025)
مقالات مروری منتشرشده در Green Chemistry و TrAC Trends in Analytical Chemistry در سالهای ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ نشان میدهند بزرگترین مانع صنعتی شدن DES، ویسکوزیته ذاتی بالا (گاهی صدها تا هزاران سانتیپواز) به دلیل شبکه متراکم پیوند هیدروژنی است. ویسکوزیته بالا ضریب نفوذ و سرعت انتقال جرم را کاهش داده و فیلتراسیون و تزریق مستقیم به ستون کروماتوگرافی را دشوار میسازد.
- افزودن کنترلشده آب (Ternary NADES): افزودن ۱۰ تا ۳۰ درصد وزنی/مولی آب، ویسکوزیته مخلوطهایی مثل کولین کلراید-اسید سیتریک یا گلیسرول را تا زیر 50 cP پایین میآورد، در حالی که شبکه اَبَرمولکولی یوتکتیک دستنخورده میماند. با این حال، پژوهشها هشدار میدهند افزودن آب بیش از ۵۰٪ میتواند شبکه DES را تخریب کرده و آن را به محلول آبی ساده دو جزئی تبدیل کند.
- تلفیق با امواج فراصوت (UAE) و مایکروویو (MAE): اعمال کاویتاسیون اولتراسونیک در حین استخراج با NADES در دمای 45–55 °C، سینتیک نفوذ را چندین برابر کرده و زمان استخراج متابولیتهای گیاهی را از چند ساعت به زیر ۲۰ دقیقه کاهش میدهد.
- رقیقسازی پس از استخراج برای تزریق HPLC: پیش از تزریق عصاره NADES به کروماتوگراف، رقیقسازی دقیق با آب فوقخالص یا متانول و عبور از فیلتر سرسرنگی 0.22 μm برای محافظت از پمپ و ستون C18 الزامی است.
کاربردهای دارویی و چالشهای رگولاتوری پیش رو
در شیمی دارویی نوین، DESها نهتنها حلال استخراج سبز هستند، بلکه بهعنوان سیستم حامل دارویی (Therapeutic DES / API-DES) که خود ماده موثره دارویی یکی از اجزای شبکه یوتکتیک است، انحلالپذیری داروهای کممحلول BCS Class II/IV و جذب پوستی را بهبود میبخشند. با این حال طبق مرورهای اخیر، بازیابی مستقیم ماده موثره خالص از فاز غیرفرار DES (از طریق ضدحلال، رزین جاذب یا اولترافیلتراسیون غشایی) و تدوین استانداردهای دارویی GMP برای حلالهای چندجزئی همچنان از حوزههای فعال تحقیق و توسعه است.
انتخاب HBA/HBD متناسب با قطبیت آنالیت
برای ترکیبات قطبی و فنولیک از ترکیب کولین کلراید با گلیسرول، اسید لاکتیک یا اسید سیتریک و برای ترکیبات لیپوفیلیک از DES آبگریز بر پایه منتول و اسیدهای چرب بهره ببرید.
رطوبتسنجی و کنترل آب افزودهشده
پیش از سنتز، رطوبت اولیه نمک ChCl بسیار رطوبتجاذب را کنترل کنید و میزان آب نهایی را به صورت دقیق در محدوده 10–25% w/w نگه دارید.
بررسی سازگاری خلوص و COA
در کاربردهای دارویی و تغذیهای، اجزای اولیه HBD را در گرید خالص تحلیلی یا فارماکوپهای همراه با برگه COA معتبر تهیه کنید.
پرسشهای متداول درباره حلالهای یوتکتیک عمیق (DES)
تفاوت DES معمولی و NADES چیست؟
حلالهای یوتکتیک عمیق طبیعی (NADES) زیرمجموعهای از DES هستند که تمام اجزای آنها منشأ طبیعی و متابولیتی دارند (مانند کولین، بتائین، اسید سیتریک، اسید مالیک، قندها و گلیسرول)؛ بنابراین سمیت بسیار پایینتر و زیستسازگاری بالاتری در استخراج دارویی و غذایی ارائه میدهند.
چرا هنگام تهیه DES از کولین کلراید باید آن را قبل از توزین خشک کرد؟
کولین کلراید بهشدت جاذب رطوبت (Hygroscopic) است و با جذب رطوبت محیط، نسبت مولی واقعی HBA : HBD و ویسکوزیته محصول را به هم میزند. خشککردن ملایم تحت خلأ پیش از وزنکشی دقیق، تکرارپذیری ویسکوزیته و قدرت انحلال را تضمین میکند.
حداکثر چه مقدار آب میتوان به NADES اضافه کرد تا ساختار یوتکتیک حفظ شود؟
تحقیقات طیفسنجی جدید نشان میدهد افزودن 10–30 wt% آب شبکه پیوند هیدروژنی را حفظ کرده و ویسکوزیته را به شکل بهینه کاهش میدهد؛ اما رقیقسازی بالای حدود 50% w/w ساختار اَبَرمولکولی یوتکتیک را گسسته و محیط را به محلول آبی معمولی تبدیل میکند.
چگونه میتوان حلال DES را پس از استخراج مستقیم به HPLC تزریق کرد؟
به دلیل ویسکوزیته بالا، تزریق خالص DES میتواند فشار سیستم HPLC را به شدت افزایش دهد. معمولاً نمونه با فاز متحرک آبی-آلی به نسبت ۱:۱ تا ۱:۵ رقیق شده و پس از عبور از فیلتر سرسرنگی 0.22 μm PTFE یا PVDF تزریق میشود.
در استخراج ترکیبات اسیدیدوست مثل آلکالوئیدها کدام HBD بهتر است؟
دهندههای کربوکسیلیک اسید مانند اسید لاکتیک، اسید سیتریک یا اسید اگزالیک محیط اسیدی ملایم تا قوی ایجاد کرده و ضمن شکستن دیواره سلولی گیاهی، بازیابی آلکالوئیدها و کاتچینها را به طور محسوسی نسبت به الکلهای متداول افزایش میدهند.
آیا اجزای سازنده DES در کاتالوگ فارما لب کیمیا قابل استعلام هستند؟
بله؛ اسیدهای آلی مرجع نظیر اسید سیتریک، اسید اگزالیک، اسید لاکتیک و گلیسرول آزمایشگاهی با شماره CAS مشخص و قابلیت استعلام برند و گرید در کاتالوگ موجود است.
منابع و مروریهای علمی اخیر (2024–2025)
- Green Chemistry (RSC) 2024–2025: ارزیابی چرخه عمر (LCA)، متریکهای شیمی سبز و طراحی NADES در داروسازی و استخراج مواد موثره.
- TrAC Trends in Analytical Chemistry (2024–2025): رفع گلوگاههای ویسکوزیته با سیستمهای سهجزئی آبی و استخراج فراصوت در آنالیز سبز.
- ACS Sustainable Chemistry & Engineering: رفتار رئولوژیکی مخلوطهای کولین کلراید با گلیسرول و اسیدهای کربوکسیلیک.
